Edebi Renk Körlüğü: Yazar Kendi Metninin Kusurunu Neden Göremez?

"Yayınevleri dosyamı okumuyor", "Ünlü olmadığım için kitabım basılmıyor" ya da "Editörler yeni yazarlara şans vermiyor."

​Eğer bir roman veya öykü yazdıysanız, bu cümleler muhtemelen sizin de dilinize dolanmıştır. Sektördeki editoryal süreçlere öfkelenmek, reddedilen dosyaların arkasından yayınevlerini suçlamak işin en kolay kısmıdır. Peki, madalyonun diğer yüzüne bakmaya hazır mısınız?

​451 Atölye olarak önümüze gelen başvuruların ardından acı bir gerçekle yüzleştik: Sorun sadece yayınevlerinin okumaması değil; yazar adaylarının kendi metinlerine karşı yaşadığı "edebi renk körlüğü."

​Peki, bir müzisyen piyanoda detone olduğunda bunu anında duyarken ya da bir ressam çizimdeki oran bozukluğunu hemen fark ederken, bir yazar kendi kötü cümlesini neden şaheser zanneder? Bunun arkasındaki bilimsel ve psikolojik nedenleri masaya yatırıyoruz.

​1. Beynin Duyusal Donanımı: Kulak ve Göz Doğuştan Hakemdir

​Müzik ve resim (yani ses ve ışık), insan beyninin en ilkel ve en gelişmiş duyusal merkezlerine doğrudan hat çeker.

​Piyanoda Yanlış Nota: İşitsel korteks, armonik yapılara evrimsel olarak duyarlıdır. Piyano çalmayı bilmeseniz bile, bir frekans kaydığında kulağınız o uyumsuzluğu otomatik olarak yakalar ve sizi rahatsız eder.

​Resimde Oran Bozukluğu: Görsel korteks, simetriyi ve insan bedeni oranlarını otomatik tarayacak şekilde kodlanmıştır. Perspektif kaçtıysa beyniniz "burada bir hata var" sinyalini milisaniyeler içinde verir.

​Ancak yazı, müzik ya da resim gibi doğal ve duyusal bir uyaran değildir. İnsanlığın sonradan uydurduğu yapay bir semboller sistemidir. Körlük de tam bu noktada başlar.

​2. Psikodilbilimsel Tuzak: "Anlamsal Tamamlama" İllüzyonu

​Psikodilbilimde (psycholinguistics) "Yukarıdan Aşağıya İşleme" (Top-Down Processing) adı verilen bir süreç vardır. Beyin bir metni okurken harflere tek tek bakmaz; o sembollerin arkasındaki anlama odaklanır.

​Yazar kendi yazdığı metne baktığında, gözü sayfadaki kelimeleri nesnel bir şekilde okumaz. Beyin, zaten hafızasında hazır duran "kendi niyetini" ve "kurguladığı devasa hayali" metnin üzerine yansıtır.

Belki ​sayfada yazan kuru ve sığ cümle şudur:

“Adam kapıdan içeri girdi ve çok kötü hissetti.”

​Ama yazarın kafasında akan şey bambaşkadır:

Karakterin çocukluk travması, karanlık oda, terk edilme acısı, yüzündeki o eski gölge…

​Okur sadece sayfadaki sığ cümleyi görürken yazar, cümlenin arkasındaki kendi hayaletini okur. Beyin boşlukları kendi malzemesiyle otomatik tamamladığı için hatayı biyolojik olarak göremez.

​3. Dunning-Kruger Etkisi ve Metabiliş Eksikliği

​Cornell Üniversitesi'nden Justin Kruger ve David Dunning’in o meşhur araştırması, edebi körlüğün psikolojik zeminini açıklar. Bir alanda niteliksiz veya yolun başında olan insan, o alanın kalitesini ölçecek kriterlere de sahip değildir. Dolayısıyla kendi yetersizliğinin boyutunu kavrayamaz.

​Piyanonun başına oturan biri "ben çalamıyorum"u ilk tuşta anlar. Fakat herkes konuşup mesajlaşabildiği için, kelimeleri yan yana getiren herkes "yazabildiğini" sanır. İyi cümlenin neden iyi, sahnenin neden dinamik olduğunu ayırt edecek edebi zevki (kriteri) henüz gelişmemiş bir yazar adayının, kendi ham taslağını dünyanın en iyi eseri sanması bilimsel bir kaçınılmazlıktır.

​Edebi Körlükten Kurtulmanın Yolu: Çıraklığı Kabul Etmek

​Bugün herkes doğrudan "yazar" koltuğuna oturmak istiyor ama kimse çırak olmak istemiyor. Oysa:

​Ressam önce desen çalışır.

​Müzisyen yıllarca gam yapar.

​Dansçı aynı hareketi binlerce kez tekrar eder.

​Yazının çırağı ise görünmezdir; defter başında yalnızdır. Bir metni harika yapan şey, yazarın ne kadar yoğun duygular hissettiği değil; o duyguyu edebi bir forma, doğru bir sahne mimarisine ve ritme dönüştürüp dönüştüremediğidir.

​451 Atölye olarak bizim pozisyonumuz net: Biz kimseye "sen yazamazsın" demiyoruz. Biz unvanları, egoları ya da yayınevlerinin ticari kaygılarını okumuyoruz. Biz doğrudan metnin nesnel durumunu gösteren bir Metin Olgunluk Haritası sunuyoruz.

​Kitabınız basılmış, hatta satıyor bile olabilir. Ama metin hâlâ yazılmamış olabilir. Zevkinizi eğitmek, gözünüzü keskinleştirmek ve metninizin gerçek seviyesiyle yüzleşmek istiyorsanız, 451 Atölye'nin editoryal süzgeciyle tanışma vaktiniz gelmiş demektir.