Fahrenheit 451 ve Yok Etmenin Modern Biçimleri-I

20. yüzyıl Amerikan edebiyatının özgünlüğüyle nam salmış isimlerinden biri olan Ray Bradbury, yalnızca bilim kurgu yazarı değildi ki uzun yıllar boyunca eserlerinin yalnızca “bilimkurgu” etiketiyle okunmasına mesafeli durdu. Fütüristik distopya yazarı olarak ünlenmiş olsa da o bir “kütüphane yazarıdır.”

Yazarın öz yaşam öyküsüne kısaca değinirsek 1920’de doğdu, çocukluğunu Büyük Buhran döneminin Amerika’sında geçirdi. Maddi yetersizliklerden dolayı sistemli bir eğitim alamasa da kendini “kütüphane mezunu” olarak tanımladı. Kütüphane tutkusu ve Nazi Almanya’sının kitap imha törenlerine tanıklığı düşün dünyasında şekillendirici etkiye sahip oldu.

Her eser gibi Fahrenheit 451’de ortaya çıktığı dönemin etkisine girdi. 1950’lerin Amerika’sında televizyon hızla evlere giriyor, reklam kültürü büyüyor, eğlence endüstrisi gündelik hayatın merkezine yerleşiyor ve yine aynı dönemde McCarthy dönemi baskıları, politik paranoya ve sansür tartışmaları da yükselişe geçiyor ve fakat bütün bunlar ışığında Bradbury, devlet sansürüne değil, kitle kültürünün insan zihni üzerindeki etkisine yöneliyor. Yazarın en bilindik eseri Fahrenheit 451, bu düşünsel iklimde vücut buluyor.

Edebî açısından bakıldığında romanın belki de en güçlü taraflarını, dili ve ritmi oluşturur. Bradbury bilim kurgu yazmasına rağmen teknik açıklamalardan çok şiirsel imgeleme yer verir. Yangın sahneleri neredeyse coşkulu bir yoğunluk barındırır. O mekanik dünyanın içinde bile metin sıcak ve duyusaldır. Bu, romana politik duruşunun yanında edebî bir kimlik de kazandırır.

Bradbury kurduğu dünya diğer klasik distopyalar farklıdır çünkü Bradbury’nin distopyası geleceğin değil, alışkanlıkların distopyasıdır. Fahrenheit 451, yüzeyde kitapların yakıldığı bir distopya gibi görünür fakat romanın asıl meselesi alt metinlerinde saklıdır. Bu korkutucu gelecek; devlet şiddeti, bir diktatör, baskıcı bir rejim, istilacı dünya dışı varlıklar eliyle değil rızaya dayalı bir kabullenişle kurulur. Kitaplardan zorla koparılmayız; onları reddetmeyi kabul ederiz. Bu kabulleniş, Fahrenheit 451’te titiz bir incelikle işlenir. Kitapsız kalan bir dünyanın neden olduğu düşünüş ve yaşam şekillerini yansıtır. Düşünmenin yorucu bulunduğu bir uygarlık kök salmaya başlar. İnsanlar mutsuz değildir, nasıl hissettiklerini düşünemeyecek kadar kuşatılmıştır. Ekranlar vardır, sürekli eğlence vardır, hızlı tüketim vardır, dikkat dağıtacak sonsuz uyaran vardır. Sonsuz uyarana maruz kalan insanın artık kitaplara ihtiyaç duymaz ve yorumlama, tüketme hatta hissetme bile biçimi dönüşür. Eksik olan şey, bilgi değil anlamdır.

Roman boyunca kitaplar neredeyse canlı varlıklar gibidir. Sayfalar nefes alır, cümleler insanı huzursuz eder, düşünceler insanın içine işler. Üç bölümden oluşan eserin 1. Bölümü (The Hearth and the Salamander), ilk şüphe tohumlarını taşır. Düşünsel çatlak yavaş yavaş derinleşir. 2. Bölüm’de (The Sieve and the Sand), düşünsel çatlaklardan sızan farkındalık ve sorgulamayı getirir. İnsanın sahip oldukları ellerinden kum gibi kayar gider… 3. Bölüm’de (Burning Bright) ise, ateşin aydınlattığı ufuk belirgin kılar. Yıkılış ve doğum bir aradadır. Fiziksel, mental yıkım ve kaçış, zihinsel bir ebediyete tekabül eder.  

Fahrenheit 451’i derinleştirdikçe şunu fark ederiz: Romanın asıl korkusu teknoloji değildir. Bradbury teknoloji düşmanı bir yazar da değildir; onun korkusu, teknolojinin konumlandırılma şekli ve düşünmenin yerini almasıdır. Bu ayrım, anahtar bir rol oynar ki romanda; ekranlar, kulaklıklar ve hızlı medya tek başına “kötü” addedilmez. Sorunlu olan, insanın bunlarla kurduğu bağımlılık ilişkisidir. Televizyon dili günlük konuşmada yerleşiktir ve bu algoritmik bir dil oluşturur. Algoritmik dilin ortaya çıkardığı düşünsel işleyiş, görünürlük kurallarına göre şekillenmeye başlar. Bu durum da kısa olanı öne çıkarır, hızlı tepki ödüllendirilir, karmaşıklık geri plana düşer, duygusal yoğunluk düşünsel yoğunluğun önüne geçer, tekrar eden ifadeler dolaşıma girer, dikkat çekiyor olmak anlamı örter. Algoritmik devinim kaçınılmaz olarak kişisel sansürü ortaya çıkarır. Zihinsel kavramlar platformlara dönüşür. Algoritmik dil de artık düşüncenin görünmez editörü gibi çalışır. Algoritmik dilin yarattığı düşün dünyasını; kısa videolar, sürekli bildirimler, kaydırma kültürü, parçalı içerik tüketimi üzerinden çok daha net görüyoruz.

Devam edecek…

Ümmü Akkuş

Editör&Çevirmen

451 Atölye