Sınırları Aşan Kalem: Tezer Özlü

10 Eylül, roman ve öykü yazarı Tezer Özlü’nün doğum günü. Aslında 1942’de dünyaya gelmiştir fakat kendisi ve ablası Sezer yılın son aylarında doğup üstelik kız oldukları için babası Sabih Özlü ikisinin de nüfus cüzdanına bir sonraki yılı yazdırmayı uygun görür. Ailesinin bu kararıyla başlayan hayatı, kendisine dayatılan her kalıbı reddederek devam eder ve nihayet bulur (Duru, 1997, s.11).

Türk edebiyatında hâlâ tam olarak yerine oturmamış, akademinin son yıllarda yeniden ve yeniden ele aldığı yazarı; eserlerinin getirdiği kırılmayla, akademik karşılığıyla ve bugün bize hâlâ söyledikleriyle hatırlayacağız.

Simav’dan Zürih’e

Tezer Özlü, Kütahya’nın Simav ilçesinde, öğretmen bir ailenin ikinci kızı olarak doğar. Annesi Nimet Servet Özlü sakin ve sevgisini dışa vuramayan bir kadındır; babası Sabih Özlü ise, evinde Atatürk büstü ve bayrak bulunduran, sabahları düdük çalarak çocuklarına askerî bir disiplin uygulayan idealist bir eğitim müfettişidir. Ağabeyi Demir Özlü, henüz çocuk yaşta onu edebiyat dünyasıyla tanıştırır.

Ailenin öğretmenlik tayinleri onu Simav’dan Ödemiş’e, oradan Gerede’nin ağır kışlarına taşır; 1953’te İstanbul’a geldiğinde ailenin geri kalanı kente çoktan alışmışken o, derin bir yabancılık duygusu yaşar. Avusturya Kız Lisesi St. Georg’daki katı Katolik disiplinini benimseyemeyip lise son sınıfta okulu bırakır, otostopla Avrupa’yı gezer; babasının hatırına döner ve 1965’te İstanbul Erkek Lisesinden -dışarıdan- mezun olur. Kısa öz yaşam öyküsünün sonlarına doğru meme kanseri teşhisi konduğunda tedaviyi bir süre reddeder; 18 Şubat 1986’da Zürih’te hayatını kaybeder, naaşı Türkiye’ye getirilip Aşiyan Mezarlığı’na defnedilir.

“Gamlı Prenses” Değil Geleneksel Romanı Yıkan Kadın

Tezer Özlü, 50 Kuşağı’nın “bunalım” ve varoluşçuluk çizgisinde yer alsa da kendisini tek bir felsefeye sıkıştırmamıştır. Murat Kuruş’un tez çalışmasının gösterdiği gibi ilk anlatısı Çocukluğun Soğuk Geceleri’nde (1980) daha çok Marxist bir bakış hâkimken Yaşamın Ucuna Yolculuk’ta (1984) varoluşçu felsefeye yaklaşır. Dört bölümden oluşan Çocukluğun Soğuk Geceleri, serim-düğüm-çözüm planına uymaz ve olay örgüsü yerine anları ve durumları aktarır. Kitapta yer alan elektroşok tedavisi sahnelerinde cümleler kısalır, kelimeler “/” işaretleriyle bölünür; roman kişileri de Kafka’nın K.’sı gibi (ablası için Süm, babaannesi için Bunni) takma isimlerle yer bulur. Kitap, kadının aile ve okul disipliniyle çatışmasını öylesine çıplak anlatır ki “kadın bildungsromanı” kalıbını da zorlar.

Yaşamın Ucuna Yolculuk önce Almanca kaleme alınır; Auf den Spuren eines Selbstmords adıyla 1983’te Almanya’da prestijli Marburg Edebiyat Ödülü’nü kazanır. Yazar bunu Türkçeye çevirirken mekanik bir aktarım yapmak yerine yeniden üretir. Anlatıcı; Kafka, Svevo ve Pavese’nin öldüğü kentlerde on günlük bir yolculuğa çıkar; bu yolculuk Türk edebiyatına erkek tekelindeki “aylak adam” imgesinin kadın karşılığı olan “flanöz”ü kazandırır. Eski Bahçe Eski Sevgi (1987), Sait Faik ve Çehov çizgisinde modern durum öykülerini toplar; Kalanlar (1990) ise, ölümünden sonra Ferit Edgü ve Sezer Duru tarafından derlenen not ve aforizmalarla yazarın, edebiyat felsefesine dair en dolaysız kılavuzu durumundadır.

Tezer Özlü, tek bir okumaya sığan bir yazar değildir ve psikanalizden feminist eleştiriye, yapısalcı anlatı bilimden edebiyat tarihine kadar geniş bir yelpazede karşılık bulur.

Kadın Deliliği ve Tecrit

Duygu Çayırcıoğlu, “Kadınca Bilmeyişlerin Sonu: 1960-1980 Döneminde Feminist Edebiyat” adlı çalışmasında Çocukluğun Soğuk Geceleri’ni iki feminist dalga arasındaki köprü metinlerden biri sayar. Özlü’nün metinlerinde aile; sevgi değil, disiplin üreten bir kurumdur. Baba figürü, milliyetçi ve otoriter bir otoriteyi temsil eder; anne ise, bu düzeni içselleştirmiş sessiz bir kadınlık modeli sunar.

Kadın anlatıcı, kendisine biçilen itaatkâr rolleri çocukluğundan beri reddeder; çevresi ise onu anlamak yerine akıl hastanesine kapatarak susturmayı seçer. Duygu Çayırcıoğlu'nun aktardığı üzere, Nil Sakman'ın Showalter'dan hareketle geliştirdiği okumayla söylersek 'kadın deliliği' burada eril normlara uymayan kadınları itibarsızlaştırmak için işleyen ataerkil bir stratejidir (Çayırcıoğlu, 2022, s. 95).

Bir Flanözün Doğuşu

Hazal Altıntaş, 2024 tarihli yüksek lisans tezinde Yaşamın Ucuna Yolculuk’u Türk romanında flanöz figürünün en tartışmalı örneklerinden biri sayar. Ayşe Sandıkkaya Aşır ise makalesinde anlatıcıyı, kentin dayattığı rolleri reddeden ve kendi sınırlarını keşfeden bağımsız bir bilinç olarak okur. Altıntaş bu okumaya önemli çekinceler de eklemiştir. Anlatıcı, klasik flanözün aksine tesadüfen değil, sevdiği yazarların mezarlarını ziyaret etmek üzere önceden belirlenmiş bir rotayla yol alır; kentleri kendi bakışından öte Kafka’nın, Svevo’nun ve Pavese’nin sözcükleri üzerinden deneyimler. Kahvelerde oturması da flanözlüğün temelindeki yürüme ve mesafe koyma edimini zayıflatır.

Bu çekinceler, Özlü’nün karakterini klasik flanözden ayırsa da onu daha ilginç bir yere taşır zira onun yürüyüşü coğrafi değil, varoluşsal bir arayıştır. Duygu Çayırcıoğlu’nun ifadesiyle, Özlü’nün kadın karakteri ev içinin sakin düzenine katlanamaz, dışarıda olmak onun için nefes almakla eş değerdir; bu klostrofobi, Çocukluğun Soğuk Geceleri’nden dört yıl sonra Yaşamın Ucuna Yolculuk’taki flanözün de temelini atar.

Koca Bir Boşluk

Sefa Çelikörs’ün 2019 tarihli makalesi, Özlü’deki melankoliyi gelip geçici bir hüzün olarak değil, doğrudan bir yaşam biçimi olarak tanımlar: “Tezer Özlü’deki melankoli, koca bir boşluktur. Yazarın mutlu olmak ya da olmamak gibi bir talebi yoktur” (Çelikörs, 2019). Bu boşluk, Freud’un yas ve melankoli kuramından hareketle, çocuklukta tanık olunan kayıplarla; babaannesi Bunni’nin ölümüyle, Gerede’nin soğuk geceleriyle, sevgisiz bir aile ortamıyla inşa edilir. Zinnet Gündüz’ün Greimas’ın eyleyenler modeli üzerinden yaptığı inceleme ise, bu melankolinin yalnızca kişisel bir saplantı olmadığını gösterir; dönemin siyasi gerginlikleri, darbeler ve savaşın bıraktığı toplumsal kaos da Özlü’nün öykülerindeki karamsar atmosferi besler.

Yazarın kendi tanımı da bu okumaları doğrular: “Ama kanımca yazı yazmak coşku, hafif melankoli, taşkınlık gibi psikolojik bir semptomdur” (Özlü, 2014). Ona göre acı olmadan yazmak mümkün değildir; edebiyat, yaşamla ölümün sınırının acıyı artık tutamadığı yerde başlar.

Ferit Edgü ve Leylâ Erbil Mektupları

Tezer Özlü’nün en çıplak hâli, kurgusal maskelerin tamamen düştüğü mektuplarında görünür olur. Leylâ Erbil’e 27 Mart 1982’de yazdığı mektupta edebiyat anlayışını şöyle özetler: “Artık bir roman yaratmak, insanlar, tipler çizmek bana çok gereksiz görünüyor. Alabildiğine iç dünyanı anlatabilirsen ne âlâ” (Özlü, 2018). Ferit Edgü’ye 1966’da, henüz yirmi üç yaşındayken yazdığı bir mektupta ise duyduğu korkuyu üç kez tekrarladığı tek bir cümleyle anlatır: “Korkuyorum. Korkuyorum. Korkuyorum” (Özlü-Edgü, 2010).

Ölümünden kısa süre önce Leylâ Erbil’e yazdığı son mektuplardan birinde ise artık bir vasiyet cümlesi kurar: “Canım Leylâ’cığım, benim için bir gün Kaptan’da kafayı çek. Yediğin, içtiğin, gördüğün her şeyi benim için de yap. Geceleri acıdan kıvranıp duruyorum. Korkmuyorum. Hastayım ama mutluyum” (Özlü, 2018).

Necmi Sönmez’in ve Fatih Özgüven’in de belirttiği gibi kitaplarının arka kapağına yapıştırılan “Türk edebiyatının gamlı prensesi” etiketi, bu yazarın gerçek yüzünü gizler; onun edebiyatı bir iç dökme değil, yaşamı sınırlayan ne varsa onunla cesurca hesaplaşma çabasıdır.

451 Atölye akademinin hâlâ yeni tezlerle döndüğü, eserleriyle Türk edebiyatına kadın deliliğini ve flanözlüğü taşıyan, melankoliyi bir yaşam biçimine dönüştüren bu cesur kalemi, Tezer Özlü’yü saygıyla anıyoruz.

Merak Edilenler

Tezer Özlü kimdir?

1943 doğumlu (asıl doğumu 1942), 1986’da Zürih’te hayatını kaybeden Türk yazar. Çocukluğun Soğuk Geceleri ve Yaşamın Ucuna Yolculuk gibi otobiyografik anlatılarıyla 1950 Kuşağı içinde özgün bir yer edinmiştir.

Neden “Türk edebiyatının gamlı prensesi” tanımlaması eleştirilir?

Necmi Sönmez ve Fatih Özgüven gibi yazarlar, bu tanımın Özlü’yü acıklı ve edilgen bir figüre indirgediğini, oysa onun yazma eyleminin yaşamı sınırlayan güçlerle cesur bir hesaplaşma olduğunu dile getirir.

Yaşamın Ucuna Yolculuk neden önemlidir?

Önce Almanca yazılıp Marburg Edebiyat Ödülü’nü kazanan eser, Türk edebiyatına erkek tekelindeki “aylak adam” imgesinin kadın karşılığı olan “flanöz” kimliğini kazandırmasıyla akademik ilgi görür.

Tezer Özlü’nün, Ferit Edgü ve Leylâ Erbil ile ilişkisi nasıldır?

İkisi de yazarın en yakın edebiyat dostlarıydı; onlara yazdığı mektuplar günümüzde ayrı kitaplar hâlinde yayımlanmış olup yazarın iç dünyasına dair en dolaysız kaynaklardır.

 

Kaynakça

Hazal Altıntaş, Türk Romanında Flanöz Kavramı (Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2024)

Ayşe Sandıkkaya Aşır, "Tezer Özlü'nün Yaşamın Ucuna Yolculuk Anlatısında Flanöz Kimliği", Söylem, 11(1), 2026, s. 253-268.

Sefa Çelikörs, "Tezer Özlü'de Melankoli", Uluslararası Folklor Akademi Dergisi, Cilt 2, Sayı 2, 2019, s. 323-334.

Zinnet Gündüz, “1950 Kuşağı Kadın Öykücülerinin Öykülerinde Melankoli (Greimas'ın Eyleyenler Modeli Çerçevesinde Bir İnceleme)” (Yüksek Lisans Tezi), Danışman: Dr. Öğretim Üyesi Bekir Şakir Konyalı, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun, 2019.

Murat Kuruş, Tezer Özlü'nün Roman ve Öykülerinde Yapı ve Tema (Yüksek Lisans Tezi), Gaziantep Üniversitesi, 2013.

Necmi Sönmez, "Sınırları Zorlayan Kurtuluşun Eşiğinde Elli Yıl", Tezer Özlü'ye Armağan (haz. Sezer Duru), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997, s. 104-106.

Fatih Özgüven, "Tezer Özlü'ye Veda...", Tezer Özlü'ye Armağan (haz. Sezer Duru), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997, s. 81-83.

Duygu Çayırcıoğlu, Kadınca Bilmeyişlerin Sonu: 1960-1980 Döneminde Feminist Edebiyat, İstanbul, İletişim Yayınları, 2022.

Tezer Özlü, Çocukluğun Soğuk Geceleri, 1998, Yapı Kredi Yayınları

Tezer Özlü, Yeryüzüne Dayanabilmek İçin, 2014, Yapı Kredi Yayınları

Tezer Özlü-Ferit Edgü, "Her Şeyin Sonundayım": Tezer Özlü-Ferit Edgü Mektuplaşmaları (Yayına Hazırlayan: Burak Fidan), Sel Yayıncılık, İstanbul, 2010

Tezer Özlü, Tezer Özlü'den Leylâ Erbil'e Mektuplar (Yayına Hazırlayan: Leylâ Erbil), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2018

 

All rights reserved – Copyright by Ümmü Akkuş – 2026*